Алексіс дэ Токвіль пра Французскую рэвалюцыю
Алексіс дэ Токвіль пра Французскую рэвалюцыю
«У змрочным будучым ужо сёння можна ўбачыць тры відавочныя ісціны. Першая з іх заключаецца ў тым, што ўсе нашы сучаснікі ахоплены невядомай сілай, дзеянне якой можна неяк упарадкаваць або запаволіць, але немагчыма перамагчы, і якая то злёгку падштурхоўвае людзей, то з усёй моцай цягне іх да знішчэння арыстакратыі. Другая ісціна заключаецца ў тым, што з усіх грамадстваў свету найбольш цяжка працяглы час супраціўляцца абсалютысцкаму праўленню там, дзе арыстакратыі ўжо няма і быць не можа. Нарэшце, трэцяя ісціна заключаецца ў тым, што нідзе больш дэспатызм не вядзе да такіх згубных наступстваў, як у падобных грамадствах, паколькі ён спрыяе развіццю заганаў, якім названыя грамадствы найбольш схільныя. Людзі ў гэтых грамадствах, больш не звязаныя паміж сабой ні каставымі, ні класавымі, ні карпаратыўнымі, ні сямейнымі сувязямі, занадта схільныя займацца толькі сваімі асабістымі інтарэсамі; яны заўсёды занятыя толькі самімі сабой і замкнёныя ў вузкім індывідуалізме, які душыць любую грамадскую дабрачыннасць. Дэспатызм не толькі не змагаецца з гэтай тэндэнцыяй — ён робіць яе неўтаймоўнай, паколькі пазбаўляе грамадзян агульных страсцяў, любых узаемных патрэбаў, усякай неабходнасці ва ўзаемаразуменні, усялякай магчымасці сумесных дзеянняў; ён, так бы мовіць, замуроўвае людзей у іх прыватным жыцці. Яны і так ужо імкнуліся да раз'яднанасці — дэспатызм канчаткова іх ізалюе, яны і так ужо практычна астылі адзін да аднаго — ён ператварае іх у лёд. У такіх грамадствах, дзе няма нічога трывалага, кожнага мучыць страх падзення або прага ўзлёту. Паколькі грошы тут сталі мерай годнасці ўсіх людзей і адначасова набылі незвычайную рухомасць, бесперапынна пераходзячы з рук у рукі, змяняючы ўмовы жыцця, то ўзносячы людзей на грамадскія вышыні, то кідаючы іх у галечу. Такім чынам, жаданне ўзбагаціцца любой цаной, любоў да дзелавых аперацый, бесперапынная пагоня за дабрабытам і асалодай з'яўляюцца тут самымі звычайнымі страсцямі. Яны лёгка распаўсюджваюцца ва ўсіх класах, пранікаючы нават у тыя сферы, якім раней былі цалкам чужыя, і, калі іх нішто не спыніць, у хуткім часе могуць прывесці да поўнай дэградацыі ўсёй нацыі. Расслабляльныя страсці дапамагаюць дэспатызму: яны займаюць увагу людзей і адварочваюць іх ад грамадскіх спраў. Толькі дэспатызм здольны стварыць заслону таямніцы, якая дае прастор прагнасці і дазваляе здабываць незлічоныя барышы, выхваляючыся сваёй несумленнасцю. Без дэспатызму гэтыя заганы моцныя, пры дэспатызме ж яны пануюць над светам. Толькі свабода ў такіх грамадствах здольная змагацца з заганамі і ўтрымліваць грамадства ад слізгання па нахільнай плоскасці. Толькі свабода здольная вывесці грамадзян са стану ізаляцыі, у якім яны вымушаныя жыць, здольная прымусіць людзей зблізіцца адзін з адным, толькі свабода сагравае іх і пастаянна аб'ядноўвае неабходнасцю ўзаемаразумення, узаемнага пераканання і сімпатыі пры выкананні агульных спраў. Толькі свабода можа адвесці чалавека ад пакланення барышу і мітусні паўсядзённых дробязяў, можа выхаваць у ім пачуццё сталай сувязі з айчынай. Толькі свабода час ад часу замяняе імкненне да дабрабыту больш высокімі і дзейснымі страсцямі, задавальняе ганарыстасць прадметамі больш велічнымі, чым раскоша, толькі свабода асвятляе ўсё святлом, які дазваляе адрозніваць і ацэньваць чалавечыя заганы і дабрачыннасці».